نحوه استريل وسایل دندانپزشكی؛ 6 مرحله استریل ابزار



مطب‌ها و کلینیک‌های دندانپزشکی دارای تعداد زیادی ابزار قابل استفاده دوباره هستند که به طور منظم نیاز به ضد عفونی دارند. استریل کردن از طریق دستگاه استریل دندانپزشکی یعنی اتوکلاو دندانپزشکی که استریل ابزار ها یکی از کارهای مهم در هر مطب می‌باشد که باید حتما انجام شده و روی آن نظارت کامل داشت.

این کار باعث استفاده دوباره از این ابزار‌ها همچنین از بین بردن موارد انتقال آلودگی و بیماری به دیگران بیماران می‌شود.

اهمیت استريل كردن وسايل دندانپزشكی

ابزار ها( الواتور و فورسپس و … ) و هندپیس ها ( شامل توربین ، آنگل و ایرموتور های دندانپزشکی ) جزو پر استفاده ترین وسایل در تجهیزات دندانپزشکی می‌باشد که با استريل كردن وسايل دندانپزشكی به صورت اصولی، می‌توان برای دیگر بیماران نیز استفاده نمود.

عمل استریلیزاسیون زنجیره عفونت را با کشتن ویروس‌ها و باکتری‌ها از بین می‌برد. پروتئین‌های پریون در طول این فرآیند به طور کامل غیرفعال نمی‌شوند، به این معنی که فرآیندهای تمیز کردن و ضدعفونی‌کردن مؤثرتری نیز باید انجام شود.

با یک فرآیند بیشتر قبل از استریل ، می‌توان مقداری از پروتئین‌های پریون را از روی ابزار و اینسترومنت‌ها برداشت تا بعد از استریل کاملا ضد عفونی شده باشند.

مراحل استریل لوازم دندانپزشکی

برای اطمینان از ضدعفونی و استریل تجهیزات دندانپزشکی، مراحل زیر باید برای تمام ابزارهای دندانپزشکی قابل استفاده مجدد (اتوکلاو پذیر)، انجام شوند. مراحل استریل تجهیزات دندانپزشکی عبارتند از:

1. شستشو اولیه
2. غوطه ور سازی در مواد شستشو
3. اولتراسونیک دندانپزشکی  
4. خشک کردن
5. بسته بندی ( پکینگ )
6. استریل کردن

 در ادامه به توضیح هر یک از مراحل استریل تجهیزات دندانپزشکی می‌پردازیم.

1. شستشو اولیه تجهیزات

شستشوی اولیه شامل موارد ابزار‌ها و اینسترومنت‌ها و … می شود. در این مرحله شروع به تمیز کردن ظاهر این ابزار ها با آب می‌کنیم. با توجه به اینکه ممکن است آلودگی‌های زیادی بر روی ابزار ها وجود داشته باشند با شستشو، مقدار آن را کمتر می‌کنیم. هدف از این کار کاهش مواد ترمیمی و آلودگی‌ها از روی سطح ابزار برای مرحله غوطه ور سازی می‌باشد.

2. غوطه ور سازی تجهیزات دندانپزشکی

یکی از روش های شستشو دستی، روش‌ غوطه ور کردن ابزار ها و اینسترومت ها می‌باشد. مراحل کار بدین صورت است که پس از استفاده از هر کدام از وسایل ، آن‌ها را در محلول شوینده، ضدعفونی کننده و پاک کننده آنزیمی غوطه ور میکنیم. سپس با استفاده از برس‌های نرم ، برس‌های سیمی و فشار آب بالا شروع به تمیز کردن آن‌ها می‌کنیم.

 کلیه مراحل استریل كردن وسایل دندانپزشكی توسط دستیاران دندانپزشک صورت می‌گیرد که ممکن است در هنگام تمیز کردن دچار آسیب دیدگی‌هایی نیز شوند که علاوه بر جراحات وارده ، باعث انتقال آلودگی‌های خطرناک شوند. پس در هنگام استفاده از این روش حتما از تجهیزات ایمنی مانند دستکش ، عینک و ماسک محافظ استفاده نمائید.

3. شستشو با اولتراسونیک دندانپزشکی

امروزه با پیشرفت علم ، دستگاه‌هایی تولید شده است که با ایجاد ارتعاش ، باعث خارج شدن مواد و آلودگی‌ها از حفره‌های ابزار ها می‌شود. روش کار دستگاه اولتراسونیک دندانپزشکی بدین صورت است که با ریختن مقداری آب مقطر و مواد ضد عفونی شروع به کار می‌کند ( توجه داشته باشید که بر روی مواد ضد عفونی کننده ، میزان حل کردن در آب مقطر توضیح داده شده است) این دستگاه می‌تواند تا دمای 60 درجه سانتی گراد دمای محلول را افزایش دهد.

از مزایای استفاده از دستگاه حمام اولتراسونیک می‌توان به تمیز کردن نقاطی در ابزار‌ها و … که در دسترس نیستند اشاره نمود.

4. خشک کردن تجهیزات دندانپزشکی

بعد از عمل شستشو و غوطه وری در محلول‌های ضد عفونی، ابزار‌ها و اینسترومنت‌ها را خشک می‌کنیم. در حقیقت این کار باعث آماده شدن برای مراحل بعدی استریل وسایل دندانپزشکی انجام می‌گیرد. در مراحل بعد نیاز به بسته بندی و پک کردن اینسترومنت داریم که در ادامه با این موارد میپردازیم

5. پک کردن اینسترومنت ها

پس از اطمنیان از تمیز بودن ابزار ها و اینسترومت ها ، آن‌ها را جهت بسته بندی در پک استریل قرار می‌دهیم. البته استفاده از این پک‌ها در مد‌های مختلف دستگاه اتوکلاو متفاوت بوده و می‌توان حتی تجهیزات دندانپزشکی را بدون پک کردن درون اتوکلاو قرار داد. توصیه می‌شود کلیه تجهیزات را درون پک قرار داده و سپس درون اتوکلاو قرار دهید و از سیکل‌های استریل پک برای اتوکلاو استفاده نمائید تا تجهیزات مدت زمان بیشتری استریل بمانند. برای پک کردن می توان از پک‌های آماده ( پک اتوکلاو ) و یا از دستگاه دوخت پک استفاده کرد.

دستگاه پک اتوکلاو یا دوخت ، یکی از تجهیزات دندانپزشکی است که  برای استرالیزیسیون استفاده می‌شود. این دستگاه‌ها با پرس کردن رول‌های پک ، مانع از بیرون افتادن تجهیزات از پک استریل می‌شوند. دستگاه پک یا دوخت با تولید حرارت و قرار دادن رول پک شروع به بسته بندی این تجهیزات می‌کند.استفاده از پک های دوخت شده باعث می‌شود زمان استریل بودن تجهیزات افزایش یابد.

6. استریل با دستگاه اتوکلاو

مهمترین قسمت استریل تجهیزات دندانپزشکی ، از طریق اتوکلاو دندانپزشکی انجام می‌گیرد. اتوکلاو دندانپزشکی یکی از دستگاه هایی است که حتما همه‌ی مطب‌ها و یا کلینیک‌ها نیاز دارند. اتوکلاو ها در کلاس‌های مختلفی تولید شده اند ( کلاس‌های S , N , B ) که اتوکلاو‌های کلاس B جزو جدیدترین محصولات استریل بوده و مورد تایید وزارت بهداشت نیز می‌باشند.

اشتباهات رایج در استریل لوازم دندانپزشکی

1. عدم شستشو دقیق قبل از استریل که باعث ماندن بقایای بیولوژیکی یا مواد بعد استریل خواهد شد.
2. قرار دادن زیاد تجهیزات و لواز درون دستگاه اتوکلاو که مانع از استریل کامل خواهد شد.
3. استفاده از تنظیمات نادرست برای دما و زمان و مد کاری در دستگاه اتوکلاو
4. عدم کالیبراسیون دستگاه اتوکلا که باعث ناقص ماندن سیکل استریل لوازم خواهد شد.

حتما از مقاله نحوه استریل توربین دندانپزشکی نیز دیدن کنید.

انواع روش استریل لوازم دندانپزشکی

برای اطمینان از سلامت و ایمنی در محیط‌های دندان‌پزشکی، استریل‌سازی ابزارها و تجهیزات یکی از مراحل حیاتی است. چندین روش برای استریل کردن لوازم دندان‌پزشکی وجود دارد که با توجه به نوع و ویژگی‌های هر ابزار انتخاب می‌شود. در زیر به برخی از این روش‌ها اشاره می‌کنم:

۱. استریل‌ لوازم دندانپزشکی با اتوکلاو کلاس B

استریل با اتوکلاو دندانپزشکی رایج‌ترین و موثرترین روش استریل‌سازی در دندان‌پزشکی است، از بخار تحت فشار با دمای بالا استفاده می‌شود تا میکروارگانیسم‌ها را از بین ببرد.

• سرعت بالای استریل و تضمین کامل استریل
• توانایی استریل انواع ابزارها و تجهیزات
• بدون باقی‌ماندن بقایای شیمیایی روی ابزار
• ابزارهای حساس به حرارت ممکن است آسیب ببینند.

جهت دریافت اطلعات بیشتر در مورد استریل با اتوکلاو های دندانپزشکی، از مقاله نحوه استریل با اتوکلاو نیز دیدن کنید.

۲. استریل‌ ابزار دندانپزشکی با حرارت خشک فور

استریل ابزار دندانپزشکی با هوای گرم که توسط دستگاه فور برای از بین بردن میکروارگانیسم‌ها استفاده می‌کند که ابزارها در دمای بالا و در مدت زمان طولانی‌تر قرار می‌گیرند.

• مناسب برای ابزارهای فلزی که نمی‌توانند در معرض رطوبت قرار گیرند
• بدون باقی‌ماندن مواد شیمیایی
• زمان بیشتری برای استریل‌سازی مورد نیاز است.
• تاثیر کم روی برخی مواد و سطوح حساس

۳. استریل‌ لوازم با گاز اتیلن اکساید

در روش دیگر استریل لوازم دندان پزشکی، از گاز اتیلن اکساید برای استریل‌سازی استفاده می‌شود که در دمای کم و برای ابزارهای حساس به حرارت مناسب است.

• مناسب برای ابزارهایی که به حرارت حساس هستند
• توانایی نفوذ به مواد بسته‌بندی شده
• فرآیند طولانی‌تر و پیچیده‌تر
• نیاز به تهویه مناسب بعد از استریل‌سازی به دلیل خطرات گاز باقی‌مانده

۴. استریل‌سازی با پرتو فرابنفش

استفاده از اشعه فرابنفش برای از بین بردن میکروارگانیسم‌ها در سطح ابزارها یبکی دیگر از روش های کنترل باکتری ها هست که در تجهیزات دندانپزشکی استفاده می‌شود.

• سریع و آسان برای سطوح کوچک و ابزارهای غیرمتخلخل
• عدم تولید گرما یا رطوبت
• عمق نفوذ کم، مناسب برای سطوح خارجی
• خطرات ناشی از تماس مستقیم با اشعه فرابنفش

۵. استفاده از مواد شیمیایی

استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده قوی مانند گلوتارآلدئید و دکونکس برای استریل‌سازی ابزارهایی که نمی‌توانند در معرض حرارت قرار گیرند بسیار در استریل ابزار های دندانپزشکی مهم است

• مناسب برای برخی ابزارهای پلاستیکی و حساس به حرارت
• قابلیت استفاده در دمای اتاق
• نیاز به زمان بلندتر برای اثرگذاری کامل
• احتمال باقی‌ماندن بقایای شیمیایی بر روی ابزار

لوازم قابل استریل در دندانپزشکی

در دندان‌پزشکی، لوازم و ابزارها بر اساس نوع کاربرد و خطر بالقوه انتقال عفونت طبقه‌بندی می‌شوند. این طبقه‌بندی به دندان‌پزشکان کمک می‌کند تا مناسب‌ترین روش‌های استریل‌سازی را برای اطمینان از ایمنی بیماران انتخاب کنند.

۱. ابزارهای بحرانی (Critical Instruments)

ابزارهای بحرانی در دندانپزشکی به دلیل تماس مستقیم با محیط‌های استریل و جریان خون، بالاترین خطر انتقال عفونت را دارند و به همین جهت نیازمند استریل‌سازی کامل و دقیق هستند.

انواع ابزار بحراین در دندانپزشکی عبارتند از:

• ایمپلنت‌ها شامل پروتزهای دندانی و پیچ‌های جراحی می‌باشند که در عمل کاشت دندان استفاده می‌شوند و باید قبل از جراحی کاملاً استریل شوند.
• ابزارهای جراحی مانند انواع فورسپس‌ها، اسکالپل‌ها، و کِرایِرهای جراحی که در انجام اعمال جراحی دهانی و جراحی‌های لثه استفاده می‌شوند.
• هر نوع سرنگ یا سوزنی که برای تزریق دارو یا برداشت خون استفاده می‌شود و باید برای هر بیمار جدید استریل شود یا از انواع یکبار مصرف بهره‌گیری شود.

نحوه استریل ابزار دندانپزشکی بحرانی بدین صورت است که B قرار می‌گیرند که با انتقال بخار تحت فشار در دمای بالا (حدود 121 تا 134 درجه سانتی‌گراد) می‌تواند به طور موثر میکروارگانیسم‌ها و ویروس ها را از بین ببرد.

۲. ابزارهای نیمه‌بحرانی (Semi-Critical Instruments)

ابزارهای نیمه‌بحرانی در دندانپزشکی نقش بسیار مهمی در فرآیندهای تشخیصی و درمانی دارند، و به دلیل تماس با مخاط دهان یا سطوح زخمی، نیازمند استریل‌سازی دقیق اما ملایم‌تر از ابزارهای بحرانی هستند.

• آینه‌های دندان‌پزشکی در هر معاینه دندان‌پزشکی برای بکارگیری استفاده می‌شوند.
• دهان‌بازکن‌ها که کمک به دسترسی بهتر به مناطق دهانی و دید بهتر دندانپزشک دارند.
• پروب‌های آنالیز که برای بررسی و تشخیص وضعیت دهان و دندان، مثل معاینات پریودنتال بکار می‌روند.

برای استریل کردن لوازم نیمه بحرانی باید از اتوکلاو استفاده شود که این روش می‌تواند برای بسیاری از ابزارهای نیمه‌بحرانی استفاده شود، مگر آن‌هایی که از مواد حساس به حرارت ساخته شده‌اند.

در چنین شرایطی و حسایست ابزار ها به حرارت، باید از مواد ضدعفونی قوی ابزار استفاده شود.

۳. ابزارهای غیربحرانی (Non-Critical Instruments)

ابزارهای غیربحرانی در دندانپزشکی نقشی مهم ولی دارای خطر نسبتاً کمتری برای انتقال عفونت در قیاس با ابزارهای بحرانی و نیمه‌بحرانی دارند که عمدتاً با پوست سالم در تماس هستند.

• سطوح کار و تجهیزات دندان‌پزشکی شامل صندلی‌های دندانپزشکی، کنسول‌های ترکشن و دیگر سطوحی که ممکن است به‌صورت غیرمستقیم با بیمار تماس داشته باشند.
• تچهیزات و دستگاه های دیگر مثل رادیوگرافی‌ها و چراغ‌های دندانپزشکی که معمولاً با دست دندانپزشک یا دستیارانش لمس می‌شوند.
• ابزارهای غیربحرانی معمولاً با استفاده از ترکیبات الکلی یا مواد ضدعفونی کننده‌ای که برای سطوح طراحی شده‌اند، ضدعفونی می‌شوند.

طرز قرار دادن و چیدن تجهیزات درون اتوکلاو دندانپزشکی

با توجه به ابعاد و حجم مخزنی اتوکلاوی که تهیه کردید ، می‌توانید تجهیزات را درون اتوکلاو قرار دهید. اتوکلاو دندانپزشکی در مدل های 17 الی 30 لیتری در بازار موجود هستند که دارای قطر یکسانی هستند و در عمق با یکدیگر متفاوت هستند. بسته به حجم می‌توان حتی ست های ایمپلنت را نیز درون اتوکلاو قرار داد.

• از قرار دادن حجم زیادی از پک ها بر روی یکدیگر خود داری کنید.
• قسمت کاغذی پک ، باید بر روی سینی قرار گرفته و قسمت پلاستیکی رو به بالا باشد.
• فضای آزاد بین پک ها باید رعایت شود.
• وسایل بر روی سینی ها باید به صورت عمودی باشد.
• به علت قرارگیری سنسور ها در انتهای اتوکلاو ، از نزدیک شدن پک ها به این سنسور ها جلوگیری شود.

سوالات متداول در مورد نحوه استریل لوازم دندانپزشکی

• تفاوت بین استریلیزاسیون و ضدعفونی چیست؟

  • استریلیزاسیون تمام اشکال حیات میکروبی، از جمله باکتری های بسیار مقاوم را از بین می برد اما ضدعفونی تعداد میکروارگانیسم ها را کاهش می دهد اما لزوماً اسپورها را از بین نمی برد.

• آیا می توانم از مواد ضدعفونی کننده شیمیایی برای تمام ابزارهای دندانپزشکی استفاده کنم؟

  • خیر. مواد ضدعفونی کننده شیمیایی (که به آنها مواد ضدعفونی کننده سرد نیز گفته می شود) در درجه اول برای ابزارهای حساس به حرارت هستند که نمی توانند دمای اتوکلاو را تحمل کنند. آنها اغلب به زمان تماس طولانی تری نیاز دارند.

• اگر یک چرخه استریلیزاسیون ناموفق باشد چه باید بکنم؟

  • عملکرد استریلایزر را با استفاده از نشانگرهای بیولوژیکی بررسی کنید، پر شدن بیش از حد یا بسته بندی نامناسب را بررسی کنید و چرخه استریلیزاسیون را تکرار کنید. اگر دوباره ناموفق بود، دستگاه اتوکلاو را قرنطینه کنید و با یک تکنسین سرویس تماس بگیرید.

• لوازم استریل شده چه مدت استریل باقی می مانند؟

  • اگر لوازم استریل شده دندانپزشکی به درستی بسته بندی شده و در محیطی خشک و تمیز نگهداری شوند، تا مدت نامحدودی استریل باقی می مانند. با این حال، بهترین روش این است که اگر بسته بندی آسیب دیده است یا اگر زمان نگهداری بیش از حد طولانی شده است، ابزارها را مجدداً استریل کنید.

نتیجه گیری

استریل یک امر حیاتی برای کنترل انتشار عفونت و ویروس ها در دندانپزشکی است. روش صحیح و نحوه استریل تجهیزات دندانپزشکی مانند اینسترومنت ها و ابزار ها، نکاتی دارد که باید حتما رعایت شود و صرفا قرارگیری درون مواد آنزیمی و ضد عفونی ، باعث از بین رفتن ویروس ها و استریل تجهیزات نخواهد شد. در این میان مراحل استریل كردن وسایل دندانپزشكی شامل شتسشو ، غوطه ور کردن یا استفاده از التراسونیک دندانپزشکی ، پک کردن و سپس اتوکلاو کردن جزو امری اجتناب ناپذیر در امر استریل است.