نحوه کار دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی؛ آموزش استفاده

پس از تهیه رادیوگرافی دندانپزشکی، مهمترین آموزشی که باید نسبت به یادگیری آن اقدام کنید، نحوه استفاده از دستگاه رادیوگرافی است که با توجه به اینکه در مدل های مختلفی تولید شده اند، تنظیمان مختلفی نیز دارند. در ادامه این مقاله به بررسی دقیق نحوه کار رادیوگرافی دندانپزشکی، تنظیمات مناسب برای عکسبرداری با فیلم رادیوگرافی، تنظیمات رادیوگرافی دندانپزشکی برای RVG و فسفرپلیت می‌پردازیم.

نحوه کار دستگاه رادیوگرافی

باتوجه به اینکه رادیوگرافی دندانپزشکی در مدل های پرتابل و پایه دار تولید شده و همچنین داشتن تیوب AC و DC متفاوت است، هر کدام دارای تنظیمات مشخصی هستند که باید نحوه کار با آن را بدانید.

گرفتن عکس با دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی بدین صورت است که باید زمان اکسپوز را براساس نوع تصویربرداری ( فیلم رادیوگرافی، فسفرپلیت یا سنسور RVG ) تعیین کنید. پس از اعمال تنظیمات و قرار دادن سنسور درون دهان بیمار باید شاسی اکسپوز دستگاه را نگهدارید تا عملیات عکسبرداری انجام شود.

زاویه مناسب برای عکسبرداری از دندان ها به صورت مستقیم باید انجام شود به طوری که فیلم یا سنسور دقیقا رو به روی کن دستگاه ( لوله اشعه ) قرار بگیرد.

توجه داشته باشید که اگر میخواهید بدانید دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی شما مناسب سنسور rvg و یا فسفرپلیت است، کافیست به حداثل زمان تصویربرداری دستگاه توجه کنید، چنانچه بتوان از 0.1 ثانیه تایمر اکسپوز را تنظیم کرد، می‌توان گفت مناسب سیستم تصویربرداری دیجیتال نیز می‌باشد.

زاویه عکس گرفتن با دستگاه رادیوگرافی

هدف از عکس برداری پری اپیکال با رادیوگرافی، نمایش کامل دندان از تاج تا انتهای ریشه و بافت‌های استخوانی اطراف آن است. در تکنیک عکسبرداری موازی فیلم (یا سنسور دیجیتال) به موازات محور طولی دندان قرار می‌گیرد و اشعه مرکزی (Central Ray) به صورت عمود بر فیلم و محور طولی دندان تابانده می‌شود. برای این کار معمولاً از نگهدارنده‌های فیلم (film holders) استفاده می‌شود.

در این تکنیک، چون فیلم موازی دندان است، زاویه عمودی به گونه‌ای تنظیم می‌شود که اشعه مرکزی عمود بر فیلم باشد. این زاویه بسته به موقعیت دندان در فک بالا یا پایین متفاوت است اما هدف اصلی، عمود بودن بر صفحه فیلم است.

1. دندان‌های قدامی فک بالا: معمولاً زاویه مثبت بیشتری دارند (مثلاً حدود +40 تا +50 درجه، اما با نگهدارنده، هدف عمود بودن بر فیلم است).
2. دندان‌های خلفی فک بالا: زاویه مثبت کمتری دارند (مثلاً حدود +30 تا +40 درجه).
3. دندان‌های قدامی فک پایین: معمولاً زاویه منفی دارند (مثلاً حدود −15 تا −25 درجه).
4. دندان‌های خلفی فک پایین: زاویه منفی کمتری دارند یا نزدیک به صفر (مثلاً حدود −5 تا −10 درجه).

نکته مهم: با استفاده از نگهدارنده‌های دقیق (مانند Rinn XCP)، اپراتور بیشتر بر روی موازی قرار دادن صحیح فیلم و هدایت اشعه به مرکز حلقه نشانه‌روی تمرکز می‌کند تا حفظ اعداد زاویه خاص.

نحوه گرفتن عکس رادیوگرافی دندان؛ تکنیک‌های طلایی

برای اینکه بدانیم نحوه گرفتن عکس رادیوگرافی دندان به صورت اصولی چگونه است، باید بین دو تکنیک رایج تمایز قائل شویم: تکنیک موازی (Paralleling) و تکنیک نیمساز (Bisecting). اگرچه تکنیک موازی با استفاده از نگهدارنده‌ها (Holder) دقیق‌تر است، اما در بسیاری از مطب‌ها به دلیل سرعت کار یا عدم تحمل بیمار، تکنیک نیمساز به صورت دستی انجام می‌شود.

در اینجا تمرکز ما بر تنظیم زوایا در حالت دستی و نیمساز است، جایی که مهارت دست دستیار یا دندانپزشک حرف اول را می‌زند.

نحوه گرفتن عکس پری اپیکال فک بالا (Maxilla)

فک بالا به دلیل وجود کام سخت و قوس زیگوما، چالش‌های خاص خود را دارد. برای دندان‌های قدامی و خلفی بالا، همیشه تیوپ دستگاه باید زاویه مثبت (رو به پایین) داشته باشد.

1. دندان‌های قدامی (1، 2 و 3): سنسور یا فیلم باید عمودی قرار گیرد. شیب تیوپ زیاد است (حدود +45 تا +55 درجه). نوک بینی بیمار یک نشانه آناتومیک خوب برای نشانه روی است.
2. دندان‌های پره مولار و مولار: زاویه کمی ملایم‌تر می‌شود (+30 تا +40 درجه). خطی که از گوشه خارجی چشم به سوراخ گوش می‌رسد (Alar-Tragus line) باید موازی افق باشد.

نکته تجربی: در دندان‌های مولار بالا، اغلب استخوان گونه (Zygomatic process) روی ریشه‌ها می‌افتد. برای حل این مشکل، گاهی کاهش زاویه عمودی و استفاده از تکنیک موازی با رول پنبه ضروری است.

نحوه گرفتن عکس پری اپیکال فک پایین (Mandible)

بسیاری از کاربران در نحوه گرفتن عکس پری اپیکال فک پایین دچار مشکل می‌شوند، زیرا کف دهان و زبان بیمار مزاحمت ایجاد می‌کنند. در اینجا زوایا عمدتاً منفی (رو به بالا) هستند.

1. دندان‌های قدامی پایین: زاویه تیوپ حدود -15 تا -20 درجه است. از بیمار بخواهید زبانش را بالا ببرد و سپس سنسور را زیر زبان قرار دهید تا بیمار اذیت نشود. مرکز چانه نقطه ورود اشعه است.
2. دندان‌های خلفی پایین: زاویه تقریباً نزدیک به صفر است (-5 تا -10 درجه). فیلم باید بین زبان و دندان‌ها قرار گیرد.

نحوه گرفتن عکس پری اپیکال فک پایین زمانی موفقیت‌آمیز است که سر بیمار کمی به عقب متمایل باشد تا سطح اکلوزال دندان‌های پایین با افق موازی شود.

تنظیمات دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی پایه دار و دیواری

هر کدام از دستگاه های رادیوگرافی دیواری یا پایه دار دارای کنترل پنل برای تنظیم زمان اسکپوز هستند که باید قبل از عکسبرداری آن را تنظیم کرد و در ادامه به توضیح مشخصات قرار گرفته بر روی پنل دستگاه ( معروف به تایمر ) اشاره می‌کنیم.

بر روی تایمر های دیحیتال معمولا عکس دندان ها مشخص شده است که می‌توان بین آن ها سوئیچ کرد و همچنین با توجه به سیستم تصویربرداری دندانپزشکی ( F: فیلم رادیوگرافی ، P: فسفرپلیت و R: سنسور RVG ) مد مورد نظر را انتخاب نمود.

انتخاب جریان دستگاه نیز یکی دیگر از تنظیماتی است که میتوان بر روی گرافی ها دندانپزشکی مشاهده کرد که براساس 60 , 65 و 70KV می‌توان آن را تنظیم نمود که سنسور های RVG و فسفرپلیت نیاز به جریان 70KV دارند.

تنظیمات دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی پرتابل دستی

رادیوگرافی پرتابل دندانپزشکی نیز یکی دیگر از نمونه های پرفروش رادیوگرافی تک دندان در بازار است که تنظیماتی مشابه با نمونه های گرافی دیواری و پایه دار دارد. تنظیماتی از جمله انتخاب نوع بیمار (اطفال و بزرگسال)، نوع دندان (مولار و پری مولار)، زمان اسکپوز و همچنین سیستم تصویربرداری تنظیم نمود.

در نمونه های جدید سیستم کالیبراسیون یز برای تنظیم زاویه اسکپوز قرار گرفته یعنی دستگاه گرافی، زاویه ای که آن را در دست گرفته اید و برای تصویربرداری آماده شده اید را بر روی صفحه نمایش نشان می‌دهد.

زمان اسکپوز دستگاه رادیوگرافی برای فسفرپلیت و RVG

زمان مناسب برای اکسپوز با سنسور RVG و فسفرپلیت معمولا نصف زمانی است که برای تصویربرداری با فیلم های رادیوگرافی مورد نیاز است بطوریکه زمان مناسب برای عکسبرداری که باید در رادیوگرافی تنظیم شود بین 0.1 تا 0.3 ثانیه و برای فسفرپلیت ها نیز این زمان چیزی در حدود 0.3 تا 0.45 ثانیه بهترین خروجی تصویر را خواهد داشت.

توجه داشته باشید که اگر زمان اسکپوز رادیوگرافی زیاد باشد تصویر تیزه تر و اگر کم باشد تصویر روشن تر خواهد شد.

زمان اسکپوز رادیوگرافی برای فیلم های رادیوگرافی

زمان اکسپوز رادیوگرافی برای فیلم های رادیوگرافی براساس سرعتی است که بر روی فیلم نوشته شده است و باید آن را تنظیم کرد اما به طور کلی میتوان گفت زمان مناسب برای فیلم های رادیوگرافی چیزی حدود 1 ثانیه باید تنظیم شود.

یکی از نکاتی که در هنگام تصویربرداری با گرافی میتوانید متوجه شوید که تایم انتخابی مناسب است یا خیر، رنگ تصویر گرفته شده است که اگر زیاد سفید باشد یعنی زمان اسکپوز پایین و میزان اشعه ایکس کم بوده و اگر تصویر سوخته یا سیاه شود یعنی تایم اکسپوز زیاد بوده و باید آن را کمتر کنید.

نکات مهم در هنگام عکسبرداری از دندان ها با رادیوگرافی دندانپزشکی

1. قبل از شروع تصویربرداری، بیمار را در موقعیت صحیحی قرار دهید و دستورالعمل‌های لازم را به او ارائه دهید.
2.  از بیمار بخواهید که هر گونه جواهرات، عینک یا فلزات دیگری را که ممکن است تصویر را خراب کند، بردارد.
3. تنظیم صحیح رادیوگرافی از جمله تنظیم ولتاژ و زمان تابش که باعث تاثیر مستقیم در تصویر خروجی دارد.
4. استفاده از محافظ‌های سربی برای بیمارو همچنین عدم ضرر تابش اشعه برای بیمار با توجه به دوز بسیار پایین

خطاهای رایج در گرفتن عکس رادیوگرافی دندان و راه حل‌ آن

حتی با دانستن نحوه گرفتن عکس پری اپیکال، باز هم خطا رخ می‌دهد. بیایید نگاهی به خطاهای رایج از دید یک تعمیرکار تجهیزات بیندازیم:

1. تصویر کشیده (Elongation): زاویه عمودی کم بوده است (Flat). تیوپ را بیشتر شیب دهید.
2. تصویر کوتاه (Foreshortening): زاویه عمودی زیاد بوده است (Steep). شیب تیوپ را کم کنید.
3. برش مخروطی (Cone-cut): مرکز اشعه (Beam) دقیقاً وسط سنسور نبوده است. حتماً از رینگ‌های نشانه روی یا دقت چشمی بالا استفاده کنید.
4. تصویر خیلی روشن (Light Image): یا زمان اکسپوز کم بوده، یا محلول ظهور و ثبوت (در فیلم) سرد/قدیمی بوده، یا سنسور را برعکس در دهان گذاشته‌اید!

سوالات متداول در مورد نحوه کار با دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی

1. نحوه راه‌اندازی اولیه دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی چگونه است؟

راه‌اندازی دستگاه رادیوگرافی معمولاً شامل مراحل تنظیم و بررسی اولیه است، از جمله:

• نصب صحیح دستگاه مطابق با دستورالعمل تولیدکننده
• اطمینان از اتصال صحیح دستگاه به منبع تغذیه و شبکه‌های ارتباطی
• انجام کالیبراسیون اولیه برای اطمینان از عملکرد صحیح

2. چگونه باید از ایمنی در حین کار با رادیوگرافی دندانپزشکی اطمینان حاصل کرد؟

• استفاده از روپوش سربی و تجهیزات حفاظتی شخصی
• محدود کردن منطقه تابش مثل ایجاد دیوار سربی و تنظیم دقیق پارامترهای دستگاه
• پیروی از پروتکل‌های استاندارد ایمنی محلی و بین‌المللی

3. پارامترهای مهم تنظیمات دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی کدامند؟

برای دستیابی به بهترین کیفیت تصویر در رادیوگرافی دندانپزشکی، پارامترهایی مانند:

• ولتاژ و جریان لوله X-ray: تطبیق این پارامترها با نوع تصویربرداری و حساسیت سنسور
• زمان تابش: تنظیم دقیق برای کاهش دوز تابش با حفظ کیفیت تصویر

4. چگونه می‌توان کیفیت تصویربرداری رادیوگرافی دندانپزشکی را بهبود بخشید؟

بهبود کیفیت شامل:

• استفاده از سنسورهای با کیفیت بالا و سازگار با دستگاه
• قرارگیری صحیح و ثابت بیمار در طول تصویربرداری
• کالیبراسیون منظم و نگهداری دستگاه

6. چگونه می‌توان دستگاه رادیوگرافی دندانپزشکی را برای انواع مختلف بیماران تنظیم کرد؟

• تنظیمات و موقعیت‌دهی دستگاه بر اساس اندازه و شرایط خاص هر بیمار
• اعمال تنظیمات ویژه برای بیماران حساس یا کودکان که نیاز به دوزهای کمتر دارند

7. مشکلات متداول در عملکرد رادیوگرافی دندانپزشکی و راه‌حل‌های آن‌ها چیستند؟

• افت کیفیت تصویر: ممکن است به دلیل کالیبراسیون نادرست یا خرابی سنسور باشد.
• نوسانات ولتاژ: استفاده از تثبیت‌کننده ولتاژ مانند استبلایزر و یو پی اس و بررسی اتصالات الکتریکی.

نتیجه گیری

درنهایت باید در هنگام استفاده از رادیوگرافی دندانپزشکی، متناسب اب سیستم دیجیتال یا فیلم های رادیوگرافی که در تصویربرداری مطب و کلینیک دندانپزشکی، تنظیمات را انجام دهید تا نهایت کیفیت تصویر را داشته باشید. این تنظیمات باتوجه به تکنولوژی ساخت گرافی (dc یا ac)، ولتاژ کاری 60 تا 70kv و همچنین داشتن سیو های داخلی متناسب با نوع دندان و همچنین نوع سیستم دیجیتال یا فیلم های رادیوگرافی متفاوت باشد.